LearnLabs

Handel beteken dat mense, besighede of lande goedere koop en verkoop.

Voorbeelde van goedere is kos, klere, goud, kakao, koffie en katoen. Baie mense help gewoonlik om ’n produk te maak voordat dit in ’n winkel verkoop word.

Billike handel beteken dat almal wat help om ’n produk te maak, vervoer of verkoop, regverdig behandel en betaal word.

Dit beteken nie almal kry presies dieselfde geld nie. Dit beteken dat elke persoon ’n regverdige deel kry vir die werk wat hy of sy gedoen het.

• Werkers kry ’n regverdige loon.
• Mense werk in beter en veiliger omstandighede.
• Boere word nie gedwing om hulle produkte teen té lae pryse te verkoop nie.
• Mense word met respek behandel.

Onbillike handel gebeur wanneer mense nie regverdig behandel word nie.

Party mense of maatskappye kan baie wins maak, terwyl die mense wat die harde werk doen, baie min betaal word. Dit is onregverdig.

• Werkers kan te min geld kry.
• Werkers kan in gevaarlike omstandighede werk.
• Werkers kan sleg behandel word.
• Werkers kan uitgebuit word.

Billik

Billik beteken regverdig.

Voorbeeld: Dit is billik as ’n werker reg betaal word vir sy werk.

Onbillik

Onbillik beteken onregverdig.

Voorbeeld: Dit is onbillik as ’n werker hard werk, maar baie min geld kry.

Uitbuiting

Uitbuiting beteken dat mense sleg behandel word sodat iemand anders voordeel kan trek.

Voorbeeld: As werkers baie lank werk, gevaarlike werk doen en steeds te min betaal word, word hulle uitgebuit.

Vakbond

’n Vakbond is ’n organisasie wat werkers help. Vakbonde onderhandel met werkgewers vir beter betaling, beter voordele en veiliger werksomstandighede.

’n Vakbond help werkers om saam sterker te staan.

Onbillike handel het ’n menslike koste. Dit beteken dat mense daaronder ly.

Wanneer ’n produk baie goedkoop verkoop word, kan dit beteken dat iemand êrens in die produksieketting te min betaal is.

As ’n groothandelaar of groot maatskappy ’n vervaardiger dwing om ’n produk teen ’n baie lae prys te verkoop, kan die vervaardiger minder geld hê om werkers te betaal. Die werkers ly dan daaronder.

• Werkers kry lae lone.
• Werkers kan nie goed vir hulle gesinne sorg nie.
• Werkers moet in gevaarlike omstandighede werk.
• Boere kan nie hulle produksiekoste betaal nie.
• Gemeenskappe bly arm.

Mynwerkers wat goud ontgin, doen gevaarlike werk. Hulle werk dikwels diep onder die grond en kan beseer word.

Omdat mynwerk gevaarlik is, is dit belangrik dat mynwerkers regverdig behandel word. Hulle moet billik betaal word en in veilige omstandighede werk.

Mynwerkers kan aan ’n vakbond behoort. Die vakbond help hulle om vir beter betaling en beter werksomstandighede te onderhandel.

Party arm lande is baie afhanklik van uitvoerprodukte. Dit beteken hulle verkoop produkte aan ander lande om geld te verdien.

• kakao
• koffiebone
• katoen

Die probleem is dat groot internasionale maatskappye soms die pryse van hierdie produkte baie laag hou. As die prys te laag is, kan boere en werkers nie genoeg geld verdien nie.

Soms is die prys selfs so laag dat dit nie die produksiekoste dek nie. Dit beteken die boer kry nie eens genoeg geld terug om te betaal vir alles wat nodig was om die produk te maak of te verbou nie.

Dit kan veroorsaak dat werkers arm bly, al werk hulle baie hard.

Billike handel probeer onbillike handel teenwerk.

Billikehandel-organisasies help om seker te maak dat boere en werkers beter behandel word. Hulle probeer sorg dat mense ’n regverdiger prys vir hulle produkte kry.

• Boere kan beter betaal word.
• Werkers kan beter behandel word.
• Werksomstandighede kan verbeter.
• Gemeenskappe kan sterker word.
• Mense kan meer beheer oor hulle eie werk en inkomste kry.

In Suid-Afrika is daar voorbeelde waar plaaswerkers deur billikehandel-projekte ondersteun word.

Die skyfies verwys na bemagtigingsplase en die Keboes-vrugteplase as ’n gevallestudie. In sulke projekte kan voorheen benadeelde plaaswerkers meer voordeel uit die plaas kry. Hulle kan selfs mede-eienaars van kommersiële plase word.

Dit is ’n voorbeeld van hoe billike handel mense kan help om ’n beter toekoms te bou.

• Billike handel beteken dat mense regverdig behandel en betaal word vir hulle werk.
• Onbillike handel beteken dat sommige mense baie wins maak, terwyl ander mense uitgebuit word of te min betaal word.
• Die menslike koste van onbillike handel is dat werkers, boere en gemeenskappe kan ly.
• Vakbonde help werkers om vir beter betaling en beter werksomstandighede te onderhandel.
• Billike handel probeer seker maak dat handel regverdiger is vir almal wat by die maak en verkoop van produkte betrokke is.

Hoe om ’n langvraag te antwoord

’n Goeie langantwoord moet gewoonlik hê:

• ’n Kort definisie
• ’n Verduideliking
• ’n Voorbeeld
• ’n Slotsin

Langvraag 1

Vraag: Verduidelik wat billike handel beteken. Noem ook waarom dit belangrik is.

Langvraag 2

Vraag: Verduidelik wat onbillike handel is en hoe dit werkers kan benadeel.

Langvraag 3

Vraag: Wat beteken die “menslike koste van onbillike handel”? Verduidelik met voorbeelde.

Langvraag 4

Vraag: Verduidelik hoe vakbonde werkers kan help. Gebruik mynwerkers as voorbeeld.

Langvraag 5

Vraag: Arm lande is soms afhanklik van uitvoerprodukte soos kakao, koffie en katoen. Verduidelik hoe lae pryse hierdie lande se boere en werkers kan raak.

Langvraag 6

Vraag: Vergelyk billike handel en onbillike handel.

Langvraag 7

Vraag: Verduidelik waarom billikehandel-organisasies gestig is.

Langvraag 8

Vraag: Gebruik die voorbeeld van ’n produk soos sjokolade om te verduidelik waarom billike handel belangrik is.

Langvraag 9

Vraag: Verduidelik wat kan gebeur as elke persoon in die produksie van ’n produk billik betaal word. Hoe kan dit die prys beïnvloed?

Langvraag 10

Vraag: Verduidelik hoe ’n positiewe billikehandel-projek plaaswerkers kan help.